Aziz Aslan Aslen Nereli? Bir “Memleket” Sorusunun Tarihsel Hikâyesi
Geçmişi anlamaya çalışmak, aslında bugünün cümlelerini daha dikkatli kurmak demek: Bir insanın “nereli” olduğunu sormak bile yalnızca coğrafyayı değil, hafızayı, göçü, kimliği ve zamanın ruhunu da çağırır. “Aziz Aslan aslen nereli?” sorusu da tam burada, gündelik bir meraktan çıkıp tarihsel bir okuma alanına dönüşür: Çünkü “aslen” dediğimiz şey, çoğu zaman yalnızca bir doğum yeri değil; ailenin kökü, anlatılan hikâyeler, taşınan kültür ve bazen de özlenen bir geçmiş demektir.
Bu yazıda soruya doğrudan yanıt verip sonra onu genişleteceğim: Aziz Aslan’ın “aslen nereli” oluşunu kronolojik bir tarihsel perspektifle ele alarak, Türkiye’de “memleket” fikrinin nasıl inşa edildiğini; göç, şehirleşme, aidiyet ve kültürel temsil üzerinden nasıl tartışıldığını bağlamsal analiz ile birlikte inceleyeceğim.
Aziz Aslan Aslen Nereli? Kısa ve Belgelere Dayalı Yanıt
Önce net cevap:
– Aziz Aslan, doğum yeri itibarıyla İstanbul doğumludur. ([Vikipedi][1])
– Ancak çeşitli biyografi kaynaklarında baba tarafından aslen Kastamonulu olduğu bilgisi yer alır. ([Kim Nereli][2])
Burada iki cümle arasındaki fark, Türkiye’de “nereli” sorusunun tek bir anlama gelmemesiyle ilgilidir. Birisi “doğum yeri”ni anlatır; diğeri “köken” ve “aidiyet” üzerinden yürür.
“Aslen Nereli?” Sorusu Neden Bu Kadar Tarihsel Bir Yük Taşır?
Türkiye’de “aslen nereli?” sorusu, basit bir biyografi detayı olmaktan çok daha fazlasıdır. Tarih boyunca bu soru, en az üç büyük toplumsal dönüşümün izlerini taşır:
1. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte kimliğin yeniden tanımlanması
2. 1950’lerden itibaren hızlanan iç göç ve şehirleşme
3. 1990’lar ve sonrası: medya, popüler kültür ve “memleketin marka değeri”
Bu sorunun içinde tarih vardır, çünkü “memleket” kavramı; nüfus kayıtlarının, iç göçün, aile anlatılarının ve kültürel stereotiplerin taşıdığı bir kavramdır.
1. Dönem: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Aidiyetin Yeniden Kuruluşu
Kimlik, soy ve yer: “Nerelisin?” sorusunun eski izi
Osmanlı toplumunda kimlik, modern ulus-devlet mantığından farklı biçimde kuruluyordu. İnsanlar çoğu zaman:
– mensup oldukları cemaat,
– bağlı oldukları lonca,
– yaşadıkları mahalle
üzerinden tanımlanıyordu.
Cumhuriyet döneminde ise “vatandaşlık” ve kayıt sistemi ile birlikte, kimlik daha merkezi hale geldi. Nüfus cüzdanları, kütükler, “memleket hanesi”… Bu mekanizma, “aslen” kelimesini daha da güçlendirdi: Çünkü artık insanın bir “kayıtlı kökü” vardı.
Belgelere dayalı bir not: Doğum yeri ve kütük farkı
Bugün Aziz Aslan örneğinde gördüğümüz ayrım (İstanbul doğumlu ama aslen Kastamonulu) çok tanıdık bir Türkiye pratiğidir. “Doğduğu şehir” ile “ailenin geldiği yer” farklı olabilir. Aziz Aslan’ın İstanbul’da doğduğu bilgisi biyografik kaynaklarda yer alır. ([Vikipedi][1])
“Aslen Kastamonulu” ifadesi ise çeşitli biyografi kaynaklarında özellikle “baba tarafından” şeklinde geçer. ([Kim Nereli][2])
Bu ikilik, tarihin günlük dilde bıraktığı bir izdir.
2. Dönem: 1950’ler ve Sonrası İç Göç — Şehrin İçinde “Memleket” Taşımak
İstanbul: Doğulan şehir mi, biriken şehir mi?
1950’lerden itibaren Türkiye’de büyük bir kırılma yaşandı: kırdan kente göç hızlandı, şehirler büyüdü, İstanbul bir “çekim merkezi”ne dönüştü. İnsanlar İstanbul’da yaşadıkça, İstanbul’un nüfusu artmadı sadece; aynı zamanda İstanbul’un kültürü katmanlaştı.
Bu yüzden bugün İstanbul’da doğan birinin bile “aslen nereli” diye sorulması şaşırtıcı değildir. Çünkü İstanbul, bir bakıma Türkiye’nin hafıza koleksiyonuna benzer: Kastamonu, Sivas, Trabzon, Diyarbakır… hepsi bu şehirde yeniden yan yana gelir.
Bağlamsal analiz: “Aslen” bir coğrafya değil, bir anlatıdır
“Aslen” kelimesi bazen şu duyguyu taşır:
“Biz buraya ait olduk ama kökümüz başka bir hikâyede başladı.”
Aziz Aslan’ın İstanbul doğumlu olup “aslen Kastamonulu” diye anılması da bu anlatısal köprüyle ilgilidir. ([Kim Nereli][2])
Bu noktada “memleket”, bir yer adı olmaktan çıkıp bir duygusal bağa dönüşür.
3. Dönem: Popüler Kültürde Memleket — Tanınmış Kişiler Üzerinden Aidiyet
Ünlülerde “aslen nereli?” sorusu neden daha çok soruluyor?
Aziz Aslan gibi televizyon ve sahne dünyasında görünür olan isimler söz konusu olduğunda, “aslen nereli?” sorusu daha sık karşımıza çıkar. Çünkü popüler kültür, insanları yalnızca yetenekleriyle değil; hikâyeleriyle, kökleriyle, “bizden biri olma haliyle” de paketler.
Bu durum medya içeriklerinde de açıkça görülür: Aziz Aslan’ın memleketinin merak edilmesi, magazin ve biyografi sayfalarında bir tür “kimlik bilgisi” olarak öne çıkarılır. ([takvim.com.tr][3])
Bir kırılma noktası: Kimlik bilgisi, kültürel yakınlık üretir
Bu tür içerikler, izleyiciyle bir bağ kurmaya çalışır:
– “Aaa, o da bizim oralıymış.”
– “Demek Kastamonuluymuş!”
– “İstanbul’da doğmuş ama kökü şurada…”
İnsanlar burada sadece bilgi tüketmez; aidiyet üretir.
Kastamonu Bağlantısı: Tarihsel Bir “Taşra” İmgesi mi, Güçlü Bir Kültürel Kök mü?
Kastamonu, Anadolu’nun tarihsel sürekliliği güçlü bölgelerinden biri olarak; göç veren ama kültürel bağlarını koruyan şehirler arasında anılır. “Kastamonulu olmak” birçok toplumsal anlatıda:
– çalışkanlık,
– geleneksel aile yapısı,
– dayanışma ağları
gibi temalarla birlikte düşünülür.
Aziz Aslan için “aslen Kastamonulu” denmesi, tam da bu tip kolektif anlamların devreye girmesine yol açar. Bu bilgi bazı kaynaklarda açık biçimde belirtilir. ([Kim Nereli][2])
Belgelere dayalı dikkat: Çelişkili doğum tarihi gibi farklı bilgiler
Kaynaklar arasında bazen farklı doğum tarihi detayları görülebiliyor (örneğin bazı biyografi sayfalarında farklı gün/ay bilgileri yer alabiliyor). Ancak daha güvenilir ve yaygın referanslarda İstanbul doğumlu olduğu açık biçimde geçer. ([Vikipedi][1])
Bu da bize tarihsel araştırmanın temel refleksini hatırlatır: Bir bilgi popüler olabilir ama doğruluğu için kaynak kıyaslamak gerekir.
Geçmiş ile Bugün Arasında Paralellik: “Aslen” Bugün Neyi Anlatıyor?
Bugün “aslen nereli?” sorusu, bazen sıcak bir merakla gelir; bazen de görünmez bir sınır çizme ihtiyacıyla.
Birleştirici tarafı
– Hemşehrilik duygusu yaratır
– Sohbet başlatır
– Tanışıklığı kolaylaştırır
Dışlayıcı tarafı
– “Buradan sayılmaz” duygusunu besleyebilir
– Şehirli-köylü gibi hiyerarşileri güçlendirebilir
– Kimliği “tek kök”e indirgemeye çalışabilir
Bu nedenle “Aziz Aslan aslen nereli?” sorusu da yalnızca biyografik değil; tarihin bugüne bıraktığı bir sosyal refleks olarak okunabilir.
Aziz Aslan Üzerinden Okunan Daha Büyük Hikâye: İnsan Kökünü Nerede Taşır?
Aziz Aslan’ın İstanbul doğumlu olması, onun hayatının şehirle kurduğu bağı gösterir. ([Vikipedi][1])
Aslen Kastamonulu oluşu ise onun aile hikâyesinin başka bir yerle bağlı olduğunu düşündürür. ([Kim Nereli][2])
Ama belki de asıl soru şudur:
Bir insanı “nereli” yapan şey, doğduğu yer mi?
Büyüdüğü sokak mı?
Ailesinin anlattığı hikâyeler mi?
Yemek kokusu mu, aksan mı, bayram sabahı mı?
Tarih bazen bize şunu fısıldar:
İnsan, kökünü yalnızca toprağa değil, hafızaya da salar.
Sonuç: “Aziz Aslan Aslen Nereli?” Sorusu Neyi Arıyor?
Bu yazı, bir biyografi sorusundan yola çıkarak tarihsel bir iz sürmeye çalıştı. Kısa cevap yine burada:
– Aziz Aslan İstanbul doğumlu. ([Vikipedi][1])
– Aziz Aslan’ın baba tarafından aslen Kastamonulu olduğu belirtiliyor. ([Kim Nereli][2])
Ama uzun cevap, bize şunu gösteriyor: “aslen” kelimesi geçmişin bugünkü dilde yaşayan gölgesidir.
Sana birkaç soru…
– Sen “aslen nerelisin?” sorusunu duyduğunda içinde nasıl bir duygu uyanıyor: yakınlık mı, mesafe mi?
– Doğduğun yerle büyüdüğün yer farklıysa, hangisini “ev” olarak hissediyorsun?
– Hiç birinin “aslen” dediği yeri, onun kaderini anlatan bir anahtar gibi gördün mü?
– Bir gün senin için “aslen nereli” deseler, hangi şehir adının yanına hangi hikâyeyi koymak isterdin?
Belki de bazı soruların cevabı nüfus kâğıdında değil; insanın sesinde, utangaç gülüşünde, eski bir fotoğrafın arkasına yazdığı notta saklıdır.
[1]: “Aziz Aslan – Vikipedi”
[2]: “Aziz Aslan Kimdir? Nereli? Kaç Yaşında? Evlimi?”
[3]: “Güldür Güldür’ün Fikri’si Aziz Aslan bakın aslen nereli çıktı! Duyan …”